بیان نو

به ترتیبی که در تصویرسامانۀ دستگاه روان انسان مشاهده می کنیم، این دستگاه از دو فضای نفس و صدر تشکیل شده است که اجزاء تشکیل دهندۀ صدر ابزاری هستند برای تزکیۀ نفس. این اجزاء یا ابزار غیر از وجدان که شرح آن رفت، عبارتند از تفکر، تعقل و شعور که خود به مثابه ابزار کار وجدان می توانند مورد استفاده قرارگیرند. به این دلیل این سه جزء را می توان به مثابه ابزار کار درنطر گرفت که قرآن آنها را با فعل مورد استفاده قرار می دهد نه اسم. مثلا در قرآن نه از عقل، نه از فکر ونه از شعور به عنوان اسم یا یک واحد ثابت یا جزء ثابتی یادنشده است. همواره از تعقل و تفکر و تشعر استفاده شده است. بنابراین، این واژه ها پویا و درحرکت هستند. دل، دیگر واحد روانی تشکیل دهندۀ صدر است که ظاهرا به مثابه ظرف یا آوند ومنبعی برای احساسات است که دررابطه با وجدان عمل می کند.

به دلیل اهمیت بیشتری که قرآن به تعقل داده است، مختصری این واژه را مورد بررسی قرار می دهیم تا به اصل مطلب که نفس است برسیم.

 در قاموس قرآن و اقرب، دل را با قلب، بدون دلیل و منطق یکی دانسته اند. با این وجود در سورۀ قصص آیۀ 10 از هردو واژۀ دل(فُؤادُ) و وجدان(قَلْبِها) برای مادر موسی ع استفاده شده است که یکی نبودن آنها را ثابت می کند: وَ أَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى‏ فارِغاً إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا عَلى‏ قَلْبِها لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِين‏(قصص 10). به صبح دل مادر موسى فارغ از اندوه گشت (كه اگر فارغ نمى‏شد) نزديك بود موسى را لو دهد، اين ما بوديم كه وجدانش(قلب)  را به جايى محكم بستيم تا از مؤمنين باشد. همان طور که مشاهده می کنیم، دل جدا از وجدان(قلب) است با خاصه های متفاوت از یکدیگر. این آیه از طرفی نشان می دهد که فارغ شدن دل انسان از اندوه از طریق اطمینان وجدان انجام می شود. واین موضوع بیان کنندۀ ارتباط میان وجدان ودل است، به ترتیبی که وجدان بر حالت دل اشراف دارد.

معنی قلب درقرآن

 ۲۷- برای فهم آسان تر این صفات سختی و نرمی وجدان درقرآن، شاید بدنباشد از دستاوردهای جدید علم بیولوژی کمک گرفت. درعلم بیولوژی، شکل پذیری و نرمش Plasticité  نورون ها Neurone( سلول عصبی ناقل اطلاعات در سلسلۀ اعصاب) یا سیناپزها synapse(ارتباط دهندۀ بین نورون ها یا نرون ها بادیگر اعضاء) سرچشمۀ تغییروتحول را در مغز یا روان انسان تشکیل می دهد. هرگاه این شکل پذیری ونرمش ازبین برود، انتقال اطلاعات و ضبط آنان مختل می گردد. به عبارت دیگر، این نرمش و شکل پذیری و دگرگونی اندام این سلول ها و سیناپزها و متعاقب آن، مغز است که جریان و ضبط  و تحول اطلاعات را ممکن می سازند. دراین صورت می توان به اهمیت نرمش وجدان پی برد و دریافت هنگامی که وجدانی سخت می شود، تاچه اندازه می تواند به انسان صدمه وارد آورد.

صدر 

می بینیم منظور علامه طباطبائی از واژۀ "صدر" ساختاردستگاه روانی آن حضرت بوده است زیرا تحمل ناملایمات و مهیاشدن جهت دریافت وحی و تبلیغ مربوط میشوند به قوت وضع روانی. حضرت موسی هم زمانی که از سوی خداوند مأمور میشود به نزد فرعون برود، از خدای خود می خواهد تا "صدر" اورا گشاده کند تا دربرابر فرعون بتواند رسالت خویش را به جای آورد. بنابرآن چه گذشت، غرض از به کارگیری واژۀ صدر درقرآن، باید همان معنای بالا، والا، برتر باشد. زیرا روان انسان هم در مقام مخلوق ازجسم والاتر است و هم از نظر اینکه جایش درمغز است که آن هم درسر قراردارد که صدر جسم است، واژه به سر نزدیک تر است تا به سینه. أَلا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيابَهُمْ يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَ ما يُعْلِنُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ ( هود 5 ). آگاه باشيد كه مشركين صدرهاى(سرها- دستگاه روانی) خود را عقب مى‏كشند تا خود را از خدا (و شنيدن كلام او) پنهان كنند. آگاه باشيد كه در همان لحظه كه جامه خود را به سر مى‏كشند خدا از آنچه كه پنهان مى‏كنند و از آنچه كه اظهار مى‏دارند اطلاع دارد، چون كه او داناى به اسرار صدرها است‏. خلاصه اینکه منظور از واژۀ "صدر" در قرآن، مربوط به فضای روانی انسان است. آیه هائی که در پی می آیند، علاوه برشرح خاصه های صدر، تأکیدی هستند بر اینکه معنی صدر درقرآن همان  اصطلاح سمبلیک بالا(ترین واحد بالا تصال انسان) است که مقامی والا در تعریف انسان دارد و مربوط می شود به  فضای روانی او.

فطرت

 مرحوم مطهری در کتاب فطرت درمورد واژۀ فطرت می نویسد: « لغت فطرت كه در قرآن آمده است : " « فطره الله التی فطر الناس عليها »" ( روم-30 ) چه لغتی است ؟ ماده فطر ( ف ، ط ، ر ) مكرر در قرآن آمده است : " « فطرهن »" ( انبیاء 56 ) ، " « فاطر السموات والارض »" ( انعام-14 ) ، " « اذا السماء انفطرت »" (زمل-18) و " « منفطر به »" ( ؟ ) . در همه جا در مفهوم اين كلمه ، ابداع و خلق و بلكه خلق به همان معنای ابداع هست . " ابداع " به يك معنا يعنی‏ آفرينش بدون سابقه.  

لغت " فطره " با اين صيغه - يعنی بر وزن " فعلة " - فقط در يك آيه آمده است كه در مورد انسان و دين است كه دين " فطره الله " است : « فاقم وجهك للدين حنيفا فطره الله التی فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله »( روم-30 ) .

. ......چنانكه گفتيم در قرآن ، لغت " فطرت " در مورد انسان و رابطه او با دين آمده است : « فطره الله التی فطر الناس عليها »يعنی آن گونه خاص‏ از آفرينش كه ما به انسان داده‏ايم ، يعنی انسان به گونه‏ای خاص آفريده‏ شده است . اين كلمه‏ای كه امروز می‏گويند " ويژگيهای انسان " ، اگر ما برای انسان يك سلسله ويژگيها در اصل خلقت قائل باشيم ، مفهوم فطرت را می‏دهد . فطرت انسان يعنی ويژگيهايی در اصل خلقت و آفرينش انسان.

قبل از شروع شاید لازم باشد چندمطلبی در مورد هدف از نزول قرآن  را مرور نمائیم:

هدف از نزول قرآن

هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (جمعه 2). اوست خدايى كه ازميان  امیین (يعنى آنان كه خواندن و نوشتن هم نمى‏دانند- یا به قولی فاقد مسلکی باشند) پيغمبرى از همان مردم برانگيخت تا بر آنان آيات خدا تلاوت كند و آنها را از لوث جهل و اخلاق زشت پاك سازد و كتاب و حكمت بياموزد با آنكه پيش از اين همه در ورطه جهالت و گمراهى بودند. بنابر آیۀ بالا هدف از بعثت، تحول(نزول دادن مفاهیم الهی  وزمینی کردن آنها تا قابل فهم بشر گردند) مفاهیمی از پیام خدا به کلام قابل فهم برای بشر و رساندن آنها به انسانها به هدف پاک سازی روان آنان با تعلیم کتاب و علومی می باشد که از آنها بی خبر بوده اند. در سورۀ اسراء آیۀ 82 می فرماید:

متاسفانه موفق به درج تصویر نشدم. درصورتی کاربری می تواند کمک کند سپاسگزار می شوم. 

 لطفا روی ادامۀ مطلب کلیک کنید

برخلاف حق، باطل به علت بسیار گوناگونی آن از نظر حجم و وسعت انواع، درزندگی بشر وبه خصوص ابهام درساختار و چگونگی آن، احتیاج به بررسی های وسیعی دارد. این گستردگی یکی به این دلیل است که مثلا برای دادن گزارش یک امرواقع، یک راست(حق) بیشتر نمی توان گفت وآن حقیقت آن چه اتفاق افتاده است می باشد. اما اگر قرار بر گزارش دروغ(باطل) باشد، هزاران نوع ادعا می توان ساخت. به عبارت دیگر، دربرابر یک حق(راست)، هزاران باطل(دروغ) می توان ساخت. به دلیل اینکه حق روشن و شفاف است (1)، باطل که بنا برتعریف آن خلاف حق است، مبهم و تاریک می باشد. بااین وجود دراینجا سعی می کنم هرچه خلاصه تر تعریفی برای باطل پیداکنم.

" فرياد زدند: درود بر دموكراسي و آزادي! و بدين ترتيب دموكراسي در دنياي غرب رواج يافت. دموكراسي غربي، زاييده تفكر جدايي دين از سياست است و هيچ گاه نمي‌تواند با اسلام همسو شود، زيرا همانگونه كه بيان شد؛ در غرب ابتدا فرض كردند دين نبايد در عرصه مسائل حكومتي و سياسي دخالت كند، ‌آنگاه ناچار شدند حكومت را به دست مردم بسپارند ‌تا گرفتار ديكتاتوري نشوند. البته شايد اين حادثه را بتوان در غرب و در بستر مسيحيت تحريف شده، ‌توجيه نيز كرد، اما حساب اسلام به كلي جداست".

همان طور که آقای مصباح نوشته است، دمکراسی درغرب روشی است برای زندگی که غربی ها برای فرار از استبداد برگزیده اند. سئوال از ایشان این است که مگر دین روشی (بهترین به نظر ما) برای زندگی انسان نیست؟ اگر آری، درصورتی که دین بااستبداد ملازمت داشته باشد بنابرنوشتۀ ایشان به عاقبت مسیحیت گرفتارخواهدشد.

می دانستم که انسان ها، وما ایرانیان برای ذهنیت و آن چه درتصورات خود داریم ارزش زیادی قائل هستیم و آنها را حق می انگاریم. اما شدت آن وقتی برایم روشن شد که تصمیم گرفتم به گونه ای به بیان حق بپردازم و هم وطنان خود را از فاجعه ای که درانتظار آنیم آگاه سازم.

داستان اما ازاین قراربود: شما هم حتما خبر خروج 18.5 میلیارد دلار از کشور و توقیف آن از سوی دولت ترکیه را شنیده اید. داستان ازاین قراربود که فردی ادعا کرده بود که بایک کامیون 20 تن طلا به ارزش 11 میلیارد دلار و 7.5 میلیارد دلار به صورت نقدی وارد ترکیه کرده است و دولت ترکیه آن محموله را به سود خود مصادره کرده است. همگی این را به عنوان یک خبر شنیده و طبق روال معمول باور کردیم، تا حدی که گروهی از سیاستمداران ما نامه ای اعتراضی دراین مورد به دولت ترکیه نوشتند. من بایکی از دوستان که داری تحصیلات بالا است مسئله را درمیان گذاشتم و گفتم این مقدار پول را نمی توان بایک کامیون حمل کرد. قبول نکرد و گفت خبر حتما درست است. من اصرارکردم و بامحاسبات سرانگشتی سعی کردم اورا قانع کنم که نشد. مسئله برایم جالب شد. درجمع های مختلف آن را مطرح کردم، متوجه شدم این پدیده عمومیت دارد.  اینک یکی از جالب ترین آنها را برایتان نقل می کنم:

معمولا می بایستی این مطلب به واژۀ باطل اختصاص می یافت، اما به هدف زمینه سازی جهت آسان تر کردن دریافت مفهوم باطل (یا همان فرآورده های ذهن بستۀ انسان یا هوای نفس) درقرآن، فکرکردم شاید بهتر باشد ابتدا مقاله ای را که چندی پیش درمورد مفهوم واژۀ کافردرقرآن نوشته بودم مطالعه شود، آنگاه به مفهوم باطل بپردازیم.

امیدوارم میهمان عزیز درخواندن مقاله و مخصوصا پی نوشت های آن دقت لازم را مبذول دارد وببیند چگونه می توان با  روند ایام مفهوم واژه را دگرگون کرد وبرای عقب نگه داشتن انسان ها از آن استفاده نمود.

درمطلب چرا وبلاگ؟ دلیل اصلی راه اندازی آن را نقش مخرب ذهنیات و تصورات انسان درزندگی و جهان بینی او بیان کردم. ذهنیات همان ها هستند که درنفس انسان ایجاد و رشد می کنند که به تعبیر قرآن، باطل است. برای پی گیری موضوع شاید لازم باشد تعریفی اجمالی از حق و باطل از دیدگاه قرآن داشته باشیم. اینک مختصرا به تعریف حق می پردازم.